Хорзы кой дардмæ хъуысы (Газета “Пульс Осетии” № 27 от 09.07.2019 г.)

Адæймаджы ном, æвæдза, бирæ цæуылдæртыл дзурæг у. Мæ ныхас у куырыхон лæг, зындгонд фыссæг, уарзон ахуыргæнæг æмæ хорз кæстæрты фыд Багаты Ладийы тыххæй. Æрæджы уымæн йæ райгуырдыл сæххæст 100 азы. Уый фæдыл райста бирæ арфæтæ. Мæхи зонынхъом куы фæдæн, уæдæй фæстæмæ мæм Хуыцауы арфæйæ ахæм миниуæг ис: хорз адæймаджы мæхи удæй фылдæр бауарзын, раст ын мæ зæрдæ дæр нæ бахæлæг кæнин. Уый, дам, адæймагдзинад у, хорз миниуæг – уды хорзæх, – мæ мад Марияиу афтæ, фæлæ, дам, фæстæмæ хæцын дæр зон, науæд дæ исчи бынтон æдылы фæхондзæн. 80-азты райдайæнты Елхоты 2-æм астæуккаг скъолайы райдиан кълæсты ахуыргæнæгæй кусын куы райдыдтон, уæд мæм радтой æртыккæгæм ирон кълас. Æртыккаг кълæстæ скъолайы æртæ уыдис – иу уырыссаг кълас, иннæ – ирон кълас, æртыккаг та – лæмæгъдæр сывæллæттæ æмæ, дыккаг аз чи бадт, ахæм ахуырдзаутæ, æмæ сæ мæнмæ радтой, куыд ног æрбацæуæг ахуыргæнæгмæ. Мæ кълас мын фыдуаг кълас хуыдтой… Мæ хъарутæ, мæ дæсныдзинад сын нæ хæлæг кодтон, сæ бæрæгбæттæм-иу сын, фырдиссагæй, мæхæдæг сæ дарæстæ дæр рæвдз кодтон, сæ æфцæгготтæ, сæ урс куатæтæ-иу сын бæрæгбонмæ мæхæдæг ныхсадтон, хуыдтон, иту дæр сыл æвæрдтон, уæдæ мын иннæ кълæстæй цауддæр ма уой, зæгъгæ. Дыууадæс ахуырдзауы та (6 лæппуйы æмæ 6 чызджы) бæрæгбæтты кафгæ кодтой мæ мады хуыд ирон дарæсты. Уæд мын иу рæстæджы хъæбæр гæххæттæй бацæттæ кæнын хъуыд уырыссаг æвзаджы урочы фæлгонцадæн, 23 ахуырдзауæн 69 цыппаркъуымонтæ (квадраты) алыг кæнын æмæ сыл ныффыссын «муж. род», «жен. род», «сред. род» ныффыссын, стæй ма хицæнæй та алыхуызон ныхасы уæнгтæ, кæцытæй, кæрæдзимæ сæ бафтаугæйæ, уыдис саразæн æнæхъæн дзырдтæ. Мæ мадмæ уыд къухæй зилгæ хуыйæн машинкæ «Зингер». Дамгъæты дыууæ стыр кассæйы дæр мын мæ мад бахуыдта, дыккаг дамгъæуат кассæ та уыд ныхасы уæнгтæн (дзырдтæ аразынæн) бахуыдта сæ хицæнтæй, урс-урсид джиппæйфыст æмæ целлофанæй. Суангиу фæсахсæвæртæм фæбадтæн мæ мадимæ, æххуыс мын-иу кодта. Афтæмæй фæкуыстон скъолайы æртæ азы. Кæй зæгъын æй хъуыд, мæ мады тынг фæндыд, цæмæй йæ чызг уыдаид хорз ахуыргæнæг, алцымбарæг, æнæзивæг, уымæн æмæ йæхæдæг дæр Фыдыбæстæйы хæсты размæ уыцы скъоламæ цыдис æнæзивæгæй йе ‘мкъласонтимæ. Уæдæ скъолайы ахуыргæнджытæ, сæ иу – Датиты Рамазан, мæ рæстæджы уæд (завучæй куыста) хæсты размæ та математикæйы ахуыргæнæгæй куыста æмæ мæ мады цæсты скъолайы ахуыргæнджытæ тынг кадджын уыдысты! «Мæнæн-иу зæгъ, цы дæ хъæуы, алцæмæй дæр дын баххуыс кæндзынæн, мæ чызг!» Хæсгардæй мын карточкæтæ лыг кодта, æз сыл сырх, кæм та – сау тушæй фыстон. Скъолайы кусын зын у, æниу, куыстытæй та æнцон кæцы у, дæ куыст куы уарзай, уæд дзы адæймаг йæ зæрдæ, йæ уд бавæры, фæллад цы у, уый йæм хъаргæ дæр нæ фæкæны. Уыцы рæстæг скъоламæ æрцыдысты ахуыргæнджыты зонындзинæдтæ фылдæргæнæн институтæй бæрæггæнджытæ: иу нæлгоймаг æмæ иу сылгоймаг. Нæлгоймаг уæзбын, æргом цæстæнгас, цымæ йæ цæстытæй худгæ кодта, афтæ мæм фæкаст. Мæ урокмæ æрбацыд дзæнгæрæгимæ, сывæллæттæн рагацау загътон, кæй нæм уыдзæн урочы уазæг æмæ сæхи уæздан куыд дарой, активон куыд уой. Урок дзæбæх ацыд. Уазæг бузныг загъта сывæллæттæн, æмæ ма нæм ногæй кæй æрцæудзæн, уый тыххæй сывæллæттæн æргомæй загъта, цæмæй сæхи, сæ тетрæдтæ хорз бацæттæ кæной ацы бонты. Фæбадтис мæм æртæ боны. Йæ фæстæ мæм уырыссаг урочы бадтис иу сылгоймаг – Хъайтмæзтæй… (йæ ном мæ ферох) æмæ сын дыккаг бон скодта диктант. Диктант тетрæдты мæхæдæг бæрæг кодтон. Æмæ сæвæрдтон иунæг цыппар, аст ахуырдзауæн – æртæтæ, иннæтæн иууылдæр – дыууæтæ. Скодтой скъолайы къуырийы фæстæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ педсовет æмæ загътой, æппæты æвзæрдæр, фæстæзаддæр кълас кæй у 3 «а», йæ ахуыргæнæг – Бызыккаты Земфирæ, йæ куыст æвзæр кæй цæуы, æмæ йын æвзæр фæстиуджытæ дæр уымæн кæй ис. Сывæллæттимæ, дам, уырыссагау нæ дзуры. Иронау мæ тыххæй æмбæрстой, уæд ма уырыссагау та… Уый тыххæй радзырдта сылгоймаг (Хъайтмазон). Диссагæн баззад мæ ном, мæнæй æвзæрдæр нал уыд… фæлæ йæ мæхæдæг дæр абон дæр нæма бамбæрстон, цæуыл сахуыр кæнæн ис уал сывæллоны дыууæ-æртæ мæймæ, цавæр диктант дзы хъуамæ уыдаид, ахæм къласы хъуамæ… Уый уыд мæ зæрдæйæн стыр цæф… Никуы йæ ферох кæндзынæн. Мæ нервытæ бафæрæзтой, куыстон. Æхсæз ахуырдзауы интернатмæ æрвыстой горæтмæ, фæлæ сæ ныййарджытæ не сразы сты. Цы ма фæуыдаин… Мæ бон куыд уыд, афтæ æртæ мæйы семæ фæкуыстон, хуыздæр мæ бон нæ уыд, фæсурокты дæр ма-иу семæ уыдтæн, амыдтон сын, лæмæгъ чи уыд, уыцы скъоладзаутæн, цы не ‘мбæрстой, уый. Багаты Ладийæн дæр радтой ныхасы бар æмæ, æнхъæл куыд нæ уыдтæн, афтæ, раппæлыд мæ куыстæй, мæ урочытæй: «Æз, дам, Бызыкконæн æвæрын 5!». Уыцы рæстæджыты кадджын уыд, мæнæн, дам, уырыссаг къласы ахуыр кæны мæ чызг, мæ фырт, зæгъгæ-иу ныййарджыты цæстытæ цæхæртæ калдтой æмæ кæрæдзийæн æппæлыдысты. Уый кæуылты уæлион æппæлд уыд, уый диссаг у, æвæдза! Абон та, куы ахъуыды кæнæм, уæд – кæуинаг!… Æппæлыдыстыиу кæрæдзийæн, фидæн сæ цæмæ кæны, уый не ‘мбаргæйæ.… Уыцы рæстæг ирон æвзаджы уроктæм дирекцийы æмæ районойы цæстæнгас уыд лæмæгъ, куыдфæндыйы цæстæй кастысты, хъуыдыйы дæр сæм ницы уыд. Ирон æвзаджы ахуыргæнæг та-иу кæугæ кодта, мæ урочытæй лидзынц, зæгъгæ. Сывæллæттæн балхæдтон магнитофон «Весна». Зарыдысты «Дидинæг калы нæ бæстæ…», «Ногдзаутæ, азарæм иумæ нæ зарæг…», «Еныр ахст дæ, цъиу, фæллæу…», «Сæныккæн хизæнæй фесæфт йæ мад», «Цæйут, æфсымæртау, радтæм нæ къухтæ..». Æппæтæй хуыздæр фæлгонцгонд уыд мæ кълас. Къласæн скодтон, районы скъолаты æппындæр кæмæ нæ уыд, ахæм рæсугъд æмæ хъæздыг фæлгонцад, уыд мæм магнитофон æмæ фильмоскоп лентæтимæ. Мæхæдæг сæ балхæдтон, мæ хистæр хо мын радта æхца. Иуныхасæй: Земфирæ - ахуыргæнæг, кус, æндæр иууылдæр се ‘ргом мæнмæ дардтой, мадæй фыдæй, хойæ. Мæ къласыл ма иу хатт йæ цæст ахаста бæрæггæнæг Лади, æддæмæ къæлидормæ рахызт, йæ фæстæ рацыдтæн æмæ мын афтæ: – Ацы хъæуы цæрыс? – О, хъæуысæр! – Уырдыгæй – ардæм!… Æмæ зымæгон нæ басийыс?.. Зæгъын, æртæ мæйы йеддæмæ нæма кусын. Æз æм фæкомкоммæ дæн æмæ йæ цæстæнгас цыдæр æууæнкдзинад лæвæрдта мæ зæрдæйæн. Фæуæндондæр дæн, зæгъын дæ дæ фыстытæм гæсгæ зонын, Лади! Педучилищейы куы ахуыр кодтон, уæд нын нæ ахуыргæнджытæ Зæнджиаты Розæ Тасолтаны чызг æмæ Магкоты Замирæт Харитоны чызг дæ баснятæй кастысты. Чингуыты дуканийы дæр уыд уæййаг дæ чиныг горæты, фæлæ йæ нæма балхæдтон… Лæгæн уый цас æхсызгон уыд… Систа йæ хызын. – Æмæ кæй хæрæфырт дæ? Æмæ кæд фæдæ ахуыр? – Ацы аз… Йæ хызын байгом кодта, систа гыццыл бур чиныг, йæ фыст баснятæ «Иу къухы æнгуылдзтæ» æмæ йыл ныффыста: «Мæ гыццыл хæрæфыртты хуыздæр – Дзифæйæн!» Дарддæр авторы къух æмæ аз фыст. Ныр дæр мын æвæрд у йæ зынаргъ лæвар, цæстыгагуыйау æй хъахъхъæнын. Мæ хотæй-иу чиныг куы чи айста, куы та – чи, фæлæ йæ бынтон никæмæн ныууагътон, фыссæг Багаты Ладийы лæвар у, зæгъгæ. Нæхимæ фæскуыст ссыдтæн. Мæ мадæн радзырдтон æхсызгон хабар, æцæг фыссæгимæ кæй базонгæ дæн. Фæлæ, куыд рабæрæг, афтæмæй, мæ мад йе ‘рвады – Багаты Ладийы нæ зыдта. Кæцон, дам, уыд, уый нæ бафарстай? Нæ бафарстон, мæ хъуыдыйы нæ уыд ахæм фарст, уымæн æмæ не ‘хсæн уыд ныхас æрмæстдæр поэзийыл. Иу тетрады мын цыдæр мæхи фыст æмдзæвгæтæ уыд æмæ, зæгъын, æм сæ равдисон, фæлæ йæ нал хъуыды кæнын, дарддæр куыд уыд… Æрмæст мын афтæ цæмæндæр ныхасы мидæг, (уый хорз хъуыды кæнын) Пегасыл саргъ æвæрын, уый, дам, цы амоны, уый зоныс?.. Прометейы къæдзæхмæ цæмæн бабастой, уый та?.. Æмæ мын загъта, горæты куы уай, уæд-иу мæ ссар… Иуныхасæй, хъуыды кæнын, уæд мын кæй бамбарын кодта: – Пегасыл саргъ æвæрын – поэт суæвын! Пегас та у аргъæутты базырджын бæх! Дзырдта ма мын, скифты паддзах Прометейы тыххæй дæр… Цæмæй фыссай, уый тыххæй чингуытæ кæсын хъæуы, бирæ зонын хъæуы, æрмæст ирон фысджыты нæ, фæлæ уырыссаг литературæ æмæ ма фæсарæйнаг фысджыты дæр. Адæймаг йæ рæзгæ царды талабæласæй уæлдай нæу. Донхæссæгау æм хъæуы æввахс лæууын, цæстдарын… Хъомылад æмæ æгъдау хистæртæй цæуынц, уый мæхиуыл бавзæрстон æмæ базыдтон. Кæстæры зонды цы нывæрай, уый дзы никæд ферох уыдзæн… Цæргæбонтæм тынг бузныгæй баззадтæн Ладийæ, йæ уæззау зондахаст, йæ куырыхон зонд, рæстуд, алцымбарæг, хæрзæгъдаудзинад мæнæн сты ирд цырæгътау, йæ зондамындтытæ йын мæлæтмæ дæр нæ ферох кæндзынæн. Диссаг, æвæдза, цы кæстæртæ схъомыл кодта, цы кæстæртæ! Адæмæн фæзминаг. Йæ фырт спорты мастер, Уæрæсейы сгуыхт тренер Багаты Славикы хуызæн уæздан æмæ сæрæн лæппутæ Ирыстоны бирæ нæй. Куыд иттæг раст у ирон æмбисонд: «Урс хохæй урс дуртæ тулы…» Кæд истæмæй раст нæ дæн, ис ма дзурæн дарддæрдæр, Ладийы тыххæй, фæлæ мын хатыр… Лади, Лæгты дзуары фæдзæхст у! Хæрæфырт барджын у, фæзæгъынц…
Бызыккаты Земфирæ

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: